Наказание святых: благочестивое богохульство в Средние века и в раннее Новое время

Авторы

  • Михаил Майзульс Independent Researcher Автор

DOI:

https://doi.org/10.22394/2073-7203-2017-35-2-15-51

Ключевые слова:

культ образов, богохульство, иконоборчество, агиография, каноническое право, Второй Лионский собор, Тридентский собор

Аннотация

Статья посвящена истории практик, связанных с шантажом/наказанием святых через физическое воздействие на их изображения; тому, как эти практики легитимировались в европейском церковном дискурсе XI-XIII вв. и как затем постепенно они бьии вытеснены на институциональную и культурную обочину. Хотя формально «унижение» святых и реликвий было осуждено в 1274 г- на Втором Лионском соборе, очевидно, что даже среди клириков подобные формы взаимодействия с высшими силами никуда не исчезли. Показательно, что exempla, в которых принуждение святых к чуду представало как вполне легитимная (пусть и крайняя) мера со стороны отчаявшихся верующих, включали в сборники для проповедников вплоть до Контрреформации. Тем не менее, к позднему Средневековью - раннему Новому времени силовое воздействие на святыни начинает приравниваться к суеверию или богохульству/святотатству. Это было связано с двумя основными факторами: наметившимся еще до Реформации стремлением католических интеллектуалов и иерархии искоренить формы народной религиозности (в т.ч. в почитании образов), не вписывавшиеся в строго ортодоксальные рамки, с одной стороны, и реакцией на протестантское иконоборчество XVI-XVII вв. - с другой. Фронтальная атака протестантов против культа образов сделала Католическую церковь гораздо более нетерпимой к любой (даже «неидеологической») непочтительности в отношении фигур святых, поскольку их культ стал восприниматься как один из важнейших бастионов ортодоксии.

Скачивания

Данные по скачиваниям пока не доступны.

Библиографические ссылки

Bunuel, L. (1985) My Last Breath, p. 154. London: Flamingo

Бельтинг X. Образ и культ. История образа до эпохи искусства. М.: Прогресс-Традиция, 2002. С. 6.

Булычев АЛ. Между святыми и демонами. Заметки о посмертной судьбе опальных царя Ивана Грозного. М.: Знак, 2005. С. 169.

Gruzinski, S. (1994) La Guerra de las imagines. De Cristobal Colon a «Blade Runner» (1492-2019), p. 164. Mexico: Fondo de Cultura Econômica.

Gruzinski, S. (1995) "Images and Cultural Mestizaje in Colonial Mexico", Poetics Today 16(1): 67-68

Corteguera, L.R. (2016) "Sacrilege, Profanation, and the Appropriation of Sacred Power in New Spain", Oxford Research Encyclopedia of Latin American History [http://dx.doi. org/io.i093/acrefore/978oi99366439.oi3.237, accessed on 28.12.2016]

Renversement de la morale chrétienne par les désordres du monachisme (1695). 2e partie. Amsterdam. № 10

Geary, Р. (1979) "L'humiliation des saints", Annales. Économies, Sociétés, Civilisations 34(1): 27-42

Little, L.K. (1979) "La morphologie des malédictions monastiques", Annales. Économies, Sociétés, Civilisations 34(1): 54-55

Schmitt, J.-C. (2005) Medioevo «superstizioso» (Economica Laterza, 333), pp. 108-109. Bari: Editori Laterza

Geary, P. "L'humiliation des saints", p. 39

Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Merovingicarum. Vol. 1,2: Gregorii Turonensis Opera. Teil 2: Miracula et opera minora. Editio nova lucisope expressa (1885), p. 339. Hannover

Van Dam, R. (ed.) (2004) Gregory of Tours. Glory of Confessors, pp. 51-52 Liverpool: Liverpool University Press

Минин СЛ. «Казус Гвидо»: нарушил ли Бог договор с крестоносцами?//Вестник РГГУ. 2009. № 15. С. 131-141

Mansi, G.D. (1765) Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio. Vol. 11, pp. 1069-1070 (cap. 7). Firenze

Шмитт Ж.-К. (2002) Культура imago//Анналы на рубеже веков: антология/под ред. С.И. Лучицкой, А.Я. Гуревича. М.: XXI век: Согласие, 2002. С. 79-

Vauchez, А. (1999) "Les images saintes: représentations iconographiques et manifestations du sacré", in Saints, prophètes et visionnaires. Le pouvoir surnaturel au Moyen Âge, pp. 81, 84-85. Paris: Albin Michel

De Certain, E. (éd.) (1858) Les miracles de saint Benoît, pp. 282-284. Paris; cm.: Geary, P. "L'humiliation des saints", p. 38

Acta sanctorum ordinis S. Benedicti. Saeculum I (1688), p. 651. Paris

Бельтинг X. Образ и культ. История образа до эпохи искусства. М.: Прогресс-Традиция, 2002.

Булычев АЛ. Между святыми и демонами. Заметки о посмертной судьбе опальных царя Ивана Грозного. М.: Знак, 2005.

Иаков Ворагинский. Золотая легенда / Вступительная статья и комментарии И.В. Кувшинская. Т. 1. М.: Издательство францисканцев, 2017.

Коннелл У.Дж., Констебл Дж. Святотатство и воздаяние в ренессансной Флоренции. Дело Антонио Ринальдески. М.: Канон+, 2010.

Минин СЛ. «Казус Гвидо»: нарушил ли Бог договор с крестоносцами? // Вестник РГГУ. 2009. № 15. С. 131-141.

Смилянская Е.Б. Волшебники. Богохульники. Еретики. Народная религиозность и «духовные преступления» в России XVIII в. М.: Индрик, 2003.

Тарасов О.Ю. Икона и благочестие: Очерки иконного дела в императорской России. М.: Прогресс-Культура; Традиция, 1995-

Успенский БЛ. Филологические разыскания в области славянских древностей. М.: Изд. Моск. ун-та, 1982.

Шмитт Ж.-К. Культура imago//Анналы на рубеже веков: антология / под ред. С.И. Лучицкой, А.Я. Гуревич. М.: XXI век: Согласие, 2002. С. 79-104.

Шпренгер Я., Инститорис Г. Молот ведьм. М.: Амфора, 2001.

ЧоффариД. Иоанн архидиакон: «Historia translations Sancti Nicolai» в средневековой Европе //Евразия. Духовные традиции народов. 2012. № 4. С. 204-216.

Acta sanctorum ordinis S. Benedicti. Saeculum I (1668). Paris.

Ankarloo, B., Clark, S., Monter, W. (2002) Witchcraft and Magic in Europe: The Period of the Witch Trials (Witchcraft and Magic in Europe. Vol. 4). London: The Athlone Press.

App, U. (2012) The Cult of Emptiness: The Western Discovery of Buddhist Thought and the Invention of Oriental Philosophy. Kyoto: University Media.

Bailey, M.D. (2009) "A Late-Medieval Crisis of Superstition?", Speculum 84(3): 633-661.

Barbierato, F. (2012) The Inquisitor in the Hat Shop: Inquisition, Forbidden Books and Unbelief in Early Modern Venice. Farnham, UK: Ashgate Publishing.

Barnum, P.H. (ed.) (2004) Dives and pauper: Introduction. Vol. 2. Oxford: Oxford University Press.

Baschet, J. (2008) L'Iconographie médiévale. Paris: Gallimard.

Baschet, J. et Dittmar, P.-О. (éds.) (2015) Les images dans l'Occident médiéval (L’atelier du médiéviste, 14). Turnhout: Brepols.

Bel'ting, Kh. (2002) Obraz i kuVt. Istoriia obraza do epokhi iskusstva [Image and Cuit. The history of the image before era of art]. Moscow: Progress-Traditsiia.

Bodin, J. (1586) De la Demonomanie des sorciers. Anvers.

Bohier, N. (1576) Decisiones aureae in sacro Burdegalensium senatu olim discussarum. Venezia.

Brunet, D.A. et Quentin, D.H. (éds.) (1910) Boninus Mombritius. Sanctuarium, seu vitae sanctorum: Novam hanc editionem curaverunt duo monachi Solesmenses. Paris: Fontemoing et Cie.

Bulychev, А.А. (2005) Mezhdu sviatymi i demonami. Zametki о posmertnoi sud'be opal'nykh tsaria Ivana Groznogo [Between saints and demons. Notes on the posthumous fate of the those disgraced by Tsar Ivan]. Moscow: Znak.

Bunuel, L. (1985) My Last Breath. London: Flamingo.

Burns, S.P. (ed.) (2001) Las Siete Partidas. Vol. 5. Philadelphia: De Gruyter.

Camille, M. (1989) The Gothic Idol. Ideology and Image-Making in Medieval Art. New York: Cambridge University Press.

Canones et décréta sacrosancti oecumenici Concilii Tridentini sub Paulo III, Iulio III et Pio IV pontificibus maximis cum patrum subscriptionibus (1856). Leipzig.

Choffari, D. (2012) "Ioann arkhidiakon: ‘Historia translationis Sancti Nicolai' v srednevekovoi Evrope" ["Archdeacon John, "Historia translationis Sancti Nicolai" in medieval Europe"], Evraziia. Dukhovnye traditsii narodov 4: 204-216.

Christin, O. (1994) "Sur la condamnation du blasphème (XVIe-XVIIe siècles)", Revue d'histoire de VÉglise de France 80(204): 43-64.

Christin, O. (1991) Une révolition symbolique. Viconoclasme huguenot et la reconstruction catholique. Paris: Les Éditions de Minuit.

De Certain, E. (éd.) (1858) Les miracles de saint Benoît. Paris.

Durand, G. (1614) Rationale divinorum officiorum. T. 1. Antwerp.

Freedberg, D. (1982) "The Hidden God: Image and Interdiction in the Netherlands in the Sixteenth Century", Art History 5: 133-153.

Friedberg, A. (ed.) (1959) Corpus iuris canonici: Editio Lipsiensis Secunda. Pars prior Decretum magistri Gratiani. Graz: Akademische Druck- und Verlagsanstalt.

Gaztambide, J.G. (1971) "El tratado "de superstitionibus" de Martin de Andosilla", Cuadernos de etnologia y etnografia de Navarra 9: 249-322.

Geary, P. (1979) "L'humiliation des saints", Annales. Économies, Sociétés, Civilisations 34(1): 27-42.

Graesse, Th. (1850) Jacobi a Voragine Legenda aurea, vulgo Historia lombardica dicta. Leipzig: G. Koebner.

Gruzinski, S. (1994) La Guerra de las imagines. De Cristobal Colon a "Blade Runner" (14Ç2-201Ç). Mexico: Fondo de Cultura Econômica.

Gruzinski, S. (1995) "Images and Cultural Mestizaje in Colonial Mexico", Poetics Today 16(1): 53-77-

Harris, A.F. (2008) "The Performative Terms of Jewish Iconoclasm and Conversion in Two Saint Nicolas Windows at Chartres Cathedral" in M. Merback (ed.). Beyond the Yellow Badge: Anti-Judaism and Antisemitism in Medieval and Early Modern Visual Culture, pp. 119-142. Leiden: Brill.

Herolt, J. (1606) Sermones discipuli de Sanctis, cum exemplorum promptuario ac miraculis Beatae Virginis. Venezia.

Holmes, M. (2013) The Miraculous Image in Renaissance Florence. New Haven: Yale University Press.

Iakov Voraginskii (2017). Zolotaia legenda [The golden legend]. Moscow: Izdatel'stvo frantsiskantsev.

Kenaan-Kedar, N. (1986) "Les modillons de Saintonge et du Poitou comme manifestation de la culture laïque", Cahiers de civilisation médiévale 29(116): 311-330.

Konnell, U.Dzh., Konstebl, Dzh. (2010) Sviatotatstvo ivozdaianie v renessansnoi Florentsii. Delo Antonio Rinal'deski [Sacrilege and retribution in Renaissance Florence. The affair of Antonio Rinal'deski]. М.: Kanon, 2010.

Lancre, P., de (1613) Tableau de Vinconstance des mauvais anges et démons. Paris.

Lincoln, B. (1989) Discourse and the Construction of Society: Comparative Studies of Myth, Ritual, and Classification. Oxford; New York: Oxford University Press.

Little, A.G. (1908) Liber exemplorum ad usum praedicantium saeculo XIII compositus a quodamfratre minore anglico de provincia Huberniae. Aberdeen.

Little, L.K. (1979) "La morphologie des malédictions monastiques", Annales. Économies, Sociétés, Civilisations 34(1): 43-60.

Lopez, G. (ed.) (1843) Las siete partidas del rey don Alfonso el Sabio. T. 4. Paris: Lecointe y Laserre.

Luard, H.R. (ed.) (1876) Matthaei Parisiensis, monachi Sancti Albani, Chronica majora (Rerum britannicarum medii aevi scriptores, 57). Vol. 3. London: Her Majesty’s Stationary Office.

Major, J. (1633) Magnum speculum exemplorum explusquam octoginta auctoribus. Douai.

Mansi, G.D. Sacrorum conciliorum nova et amplissima collectio. Vol. 11. Firenze, 1765; Vol. 12. Firenze, 1766; Vol. 24. Venezia, 1780.

Martène, E. (1717) Thesaurus novus anecdotorum. T. 4. Paris.

Meister, A. (éd) (1901) Die Fragmente Libri VIII miraculorum des Caesarius von Heisterbach. Rome.

Minin, S.A. (2009) "Kazus Gvido': narushil li Bog dogovor s krestonostsami?" ["‘The case of Guido': Did God violate his contract with the crusaders?"], Vestnik RGGU 15: 131-141.

Molanus, J. (1570) De picturis et imaginibus sacris liber unus, tractans de vitandis circa eas abusibus ac de earundem signijicationibus. Louvain.

Montesano, M. (2000) "Fantasima, fantasima che di notte vai": la cultura magica nelle novelle toscane del Trecento. Roma: Città Nuova.

Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Merovingicarum. Vol. 1,2: Gregorii Turonensis Opera. Teil 2: Miracula et opera minora. Editio nova lucisope expressa (1885). Hannover.

Monumenta Xaveriana ex autographis vel ex antiquioribus collecta (1899-1900). T. 1. Madrid.

Paleotti, G. (1594) De imaginibus sacris etprofanis illusstriss. et reverendiss. libri quinque. Ingolstadt.

Pontano, G. (1509) De bello neapolitano et de sermone. Napoli.

Prodi, P. (ed.) (2012) Gabriele Paleotti. Discourse on Sacred and Profane Images. Los Angeles: Getty Research Institute.

Reinders, E. (2004) "Monkey Kings Make Havoc: Iconoclasm and Murder in the Chinese Cultural Revolution", Religion 34(3): 191-209.

Renversement de la morale chrétienne par les désordres du monachisme. 2e partie (1695). Amsterdam.

Sansterre, J.-M. (1999) "L'image blessée, l'image souffrante: quelques récits de miracles entre Orient et Occident (VIe-XIIe siècle)", in J.-M. Sansterre, J.-C. Schmitt (éds.) Les images dans les sociétés médiévales: Pour une histoire comparée. Actes du colloque international (Rome, Academia Belgica, 19-20 juin 1998). Rome; Bruxelles.

Sansterre, J.-M. (2009) "Miracles et images. Les relations entre l'image et le protorype céleste d'après quelques récits des Xe-XIIIe siècles", in A. Dierkens, G. Bartholeyns, Th. Golsenne (éds) La performance des images. Bruxelles: Éditions de l'université de Bruxelles.

Sansterre, J.-M. (2010) "La Vierge Marie et ces images chez Gautier de Coinci et Césaire de Heisterbach", Viator 41: 147-178.

Sansterre, J.-M. (2013) "Après les Miracles de sainte Foy: présence des saints, images et reliques dans divers textes des espaces français et germanique du milieu du Xle au XIIIe siècle", Cahiers de civilisation médiévale 56: 39-76.

Sansterre, J.-M. (2015) "Vivantes ou comme vivantes: l'animation miraculeuse d'images de la Vierge entre Moyen Âge et époque moderne", Revue de l'histoire des religions 2 (232): 155-182.

Santyves, P. (1933) "De l'immersion des idoles antiques aux baignades des statues saintes dans le christianisme", Revue de l'bistoire des religions 108: 144-192.

Scaramella, P. (2007) "Madonne violate e Christi abbruciati": note sull'iconoclastia in Italia tra Rinascimento e Controriforma", in G.P. Brizzi, G. Olmi (eds.) Dai cantieri alla storia. Liber amicorum per Paolo Prodi, pp. 55-70. Bologna: CLUEB.

Schmitt, J.-C. (2005) Medioevo "superstizioso" (Economica Laterza, 333). Bari: Editori Laterza.

Scribner, R. (1987) Popular Culture and Popular Movements in Reformation Germany. London: The Hambledon Press.

Shmitt, J.-C. (2002) "Kul'tura imago" ["Culture of imago"], in S.I. Luchitskaia, A.Ia. Gurevich (eds) Annaly na rubezhe vekov: antologiia, pp. 79-104. Moscow: XXI vek: Soglasie.

Sprenger, J., Institoris, H. (2001) Molot ved'm [The hammer of witches], Moscow: Amfora.

Smilianskaia, E.B. (2003) Volshebniki. BogokhuVniki. Eretiki. Narodnaia religioznosf i "dukhovnye prestupleniia" v Rossii XVIII v. [Wizards. Blasphemers. Heretics. Popular religiosity and ftspiritual crimes" in Russia in the eighteenth century]. Moscow: Indrik.

Strange, J. (1851) Caesarii Heisterbacensis monachi Ordinis Cisterciensis Dialogus miraculorum. T. 2. Koln; Bonn; Bruxelles.

Tarasov, O.Iu. (1995) Ikona i blagochestie: Ocherki ikonnogo delà v imperatorskoi Rossii [The icon and piety: Essays on the icon painting in Imperial Russia]. Moscow: Progress-Kul'tura; Traditsiia.

Thibodeau, Th.M. (ed.) (2007) The Rationale Divinorum Officiorum of William Durand of Mende (a New Translation of the Prologue and Book One). New York: Columbia University Press.

Trexler, R.C. (1972) "Florentine Religious Experience: The Sacred Image", Studies in the Renaissance 19: 7-41.

Tubach, F.C. (1969) Index Exemplorum: A Handbook of Medieval Religious Tales. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia.

Uspenskii, B.A. (1982) Filologicheskie razyskaniia v oblasti slavianskikh drevnostei [Philological researches in Slavic antiquities]. Moscow: Izd. Mosk. un-ta.

Van Dam, R. (ed.) (2004) Gregory of Tours. Glory of Confessors. Liverpool: Liverpool University Press.

Vauchez, A. (1999) "Les images saintes: représentations iconographiques et manifestations du sacré", in A. Vauchez Saints, prophètes et visionnaires. Le pouvoir surnaturel au Moyen Âge, pp. 79-91. Paris: Albin Michel.

Veijus, A. (1666) La vie de M. Le Nobletz: missionnaire de Bretagne. Paris.

Villa-Flores, J. (2006) Dangerous Speech: A Social History of Blasphemy in Colonial Mexico. Tucson: University of Arizona Press.

Wandel, L.P. (2012) "Idolatry and Iconoclasm: Alien Religions and Reformation", in N.N. May (ed.) Iconoclasm and Text Destruction in the Ancient Near East and Beyond. Chicago: The Oriental Institute.

Wanegffelen, Th. (2007) "Acculturation ecclésiastique et «religion populaire": Hommage 'a l'auteur du concept de "profanisation", in H. Michel, J. Fouilleron (éds.) Mélanges à la mémoire de Michel Péronnet. Vol. 1, pp. 259-276. Montpellier: Presses Universitaires de la Méditerranée.

Weir, A., Jerman, J. (1999) Images of Lust. Sexual Carvings on Medieval Churches. London; New York: Routledge.

Загрузки

Опубликован

2017-03-15

Выпуск

Раздел

Статьи

Как цитировать

Майзульс М. Наказание святых: благочестивое богохульство в Средние века и в раннее Новое время // Государство, религия и церковь. 2017. Т. 35, № 2. С. 15–51. https://doi.org/10.22394/2073-7203-2017-35-2-15-51

Коды статьи

  • EDN ZCDMXT
  • Тип статьи (РИНЦ) Научная статья (Научная статья)