Catholic Church in the People's Republic of Poland (1944/45-1989): Forms of Co-Existence with the Regime and the Role of Ideological Opposition
DOI:
https://doi.org/10.22394/2073-7203-2016-34-3-11-43Keywords:
People's Republic of Poland, John Paul II, Catholic Church, anti-religious policy, secularisationAbstract
The article shows a unique place of the Roman Catholic Church in Poland in comparison with other Communist countries of Central-Eastern Europe. During the Second World War, the Catholic Church suffered major personal, material and organisational losses. After the war, the Polish United Workers' Party conducted an anti-Church and anti-religious policy. Repressions, discrimination, and even murders of priests had been common. However, the communists did not succeed in the secularisation of the country, and the church retained moral authority. Although the teaching of religion in public schools were banned, the religious education was relocated to parishes. The private Catholic University of Lublin also continued its activities. The Catholic press was published despite censorship. The creation of “Solidarity" movement was followed in the 1980s by a boom in church construction. Independent oppositional subculture emerged within the Clubs of Catholic Intellectuals. The development of mass pilgrimages was breaking records at the end of the communist rule. This growing authority was partly due to efforts of cardinal Stefan Wyszynski, the Primate of Poland, and cardinal Karol Wojtyla, the Pope John Paul II. In the critical moment of change in 1989 the Church served as a mediator and the guarantor of political agreements.Downloads
References
Предварительный отчет об изучении позиции членов партии по отношению к религии и Церкви - ноябрь 1986 г., шифр VII/78 // АНА, Центральный комитет Польской объединенной рабочей партии. Л. 312-321.
Шифр 295/VII-210 // Архив Новых актов в Варшаве (АНА), Центральный комитет Польской объединенной рабочей партии. Л. 83-85.
Волобуев В.В. Внутрипартийная борьба в Польше и охлаждение советско-китайских отношений в конце 1950-х гг. // Историк-славист. Призвания и профессия. К юбилею В.В. Марьиной. М., 2013.
“№ 87-118” (2009), w W. P. Wlaźlak, A. Sznajder (red.) Ruch pielgrzymkowy na Jasną Górę 1945-1989. Wybór dokumentów, ss. 315-419. Katowice.
Adamczuk, L. (2000) “Nauczanie religii w Polsce 1945-1999”, w W. Zdaniewicz, T. Zembrzuski (red.) Kościół i religijność Polaków 1945-1999, ss. 241-245. Warszawa.
Bankowicz, B. (1996) “W labiryncie wieloświatopoglądowości: Stowarzyszenie PAX między marzeniem a rzeczywistością”, w B. Bankowicz, A. Dudek Ze studiów nad dziejami Kościoła i katolicyzmu w PRL, ss. 53-71. Kraków.
Białecki, K. (2012) Klub Inteligencji Katolickiej w Poznaniu w latach 1956-1991. Poznań.
Białecki, K. (red.) (2014) Kluby inteligencji Katolickiej jako przestrzeń działań niezależnych w latach osiemdziesiątych XX wieku. Warszawa-Poznań.
Białkowski, M. (2008) Oaza na Mostowej. Klub Inteligencji Katolickiej w Toruniu (1957- 2007). Toruń.
Biedroń, T. (1991) Organizacje młodzieży katolickiej w Polsce w latach 1945-1953. Kraków.
Busse, K. (2014) Utopia i rzeczywistość. Stowarzyszenie PAX w życiu politycznym, społecznym i gospodarczym PRL i III RP na przykładzie województwa radomskiego (1975-1993). Lublin - Radom.
Ceglarz, T. (2015) Klub Inteligencji Katolickiej w Szczecinku w latach 1981-1997, Poznań [рукопись диссертации на соискание ученой степени кандидата наук под руководством проф., д-ра Станислава Янковяка в Университете им. Адама Мицкевича в Познани (в сборниках автора)].
Cywiński, B. (1994) Ogniem próbowane. Z dziejów najnowszych Kościoła katolickiego w Europie Środkowo-Wschodniej. „..i was prześladować będą”, t. II. Warszawa.
Datko, A. (2000) "Sanktuaria i pielgrzymki - pątnictwo w Polsce po 1945 roku", w: W. Zdaniewicz, T. Zembrzuski (red.) Kościół i religijność Polaków 1945-1999, ss. 319-324. Warszawa.
Dominiczak, H. (2000) Organy bezpieczeństwa PRL w walce z Kościołem katolickim 1944- 1990. W świetle dokumentów MSW. Warszawa.
Dudek, A. (2004) "Polityka władz Polski Ludowej wobec Kościoła katolickiego - trwanie i zmiana", w A. Grześkowiak (red.) Represje wobec osób duchownych i konsekrowanych w PRL w latach 1944-1989. Lublin.
Dudek, A. (2005) Ślady PeeReLu. Ludzie, wydarzenia, mechanizmy. Kraków.
Dudek, A., Gryz, R. (2006) Komuniści i Kościół w Polsce (1945-1989). Kraków.
Dudek, A., Pytel, G. (1990) Bolesław Piasecki. Próba biografii politycznej. Londyn.
Dziurok, A. (2004) “Wstęp”, w A. Dziurok (red.) Metody pracy operacyjnej aparatu bezpieczeństwa wobec Kościołów i związków wyznaniowych 1945-1989, ss. 18-31. Warszawa.
Dziurok, A. (2012) Kruchtoizacja. Polityka władz partyjno-państwowych wobec Kościoła katolickiego w latach 1945-1956 w województwie śląskim/katowickim. Katowice.
Engelgard, J. (2015) Bolesław Piasecki 1939-1956. Warszawa.
Gałaszewska-Chilczuk, D. (2010) "Czy komuniści zdobyli KUL? Działania aparatu władzy wobec środowiska naukowego Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w latach 1944-1956”, w R. Habielski, D. Rafalska (red.) Aparat represji wobec inteligencji w latach 1945-1956, s. 80-83. Warszawa.
Gałaszewska-Chilczuk, D. (2013) „Wrogie” uniwersytety: polityka państwa komunistycznego wobec Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego i Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej (1944-1969). Warszawa.
Graczyk, R. (2011) “W systemie i poza systemem. Krakowski Klub Inteligencji Katolickiej (1956-1989)”, w. B. Tracz (red.) Kościół i kultura niezależna, ss. 34-51. Katowice.
Grajewski, A. (1999) Kompleks Judasza. Kościół zraniony. Chrześcijanie w Europie Środkowo-Wschodniej między oporem a kolaboracją. Poznań.
Gryz, R. (1999) Państwo a Kościół w Polsce 1945-1956 na przykładzie województwa kieleckiego. Kraków.
Gryz, R. (2000) “Political Repression of the Catholic Episcopate during the Period of Stalinism in Poland”, Modern Times 1: 99-125.
Gryz, R. (2004) “Władze partyjno-państwowe w walce z duchowieństwem (1945-1956)”, w J. Myszor, A. Dziurok (red.) Represje wobec duchowieństwa Kościołów chrześcijańskich w okresie stalinowskim w krajach byłego bloku wschodniego, ss. 108-133. Katowice.
Gryz, R. (2005) “Biskup kielecki Czesław Kaczmarek w starciu z komunistycznym totalitaryzmem (1945-1963)”, Kieleckie Studia Teologiczne 4: 199-226.
Gryz, R. (2007) Pozwolić czy nie? Władze PRL wobec budownictwa katolickich obiektów sakralnych w latach 1971-1980. Kielce.
Gryz, R. (2010) "Construction of Sacred Buildings and its Law Regulations in Communist Poland", in M. Fiamovâ, P. Jakubcin (eds) Persecution of Churches in the Communist Countries in Central and Eastern Europe. Anthology of the international conference Bratislava September 30 - October 2, 2009, pp. 192-203. Bratislava.
Gumbrycht, D. (1991) “Obiekty sakralne”, w L. Adamczuk, W. Zdaniewicz (red.) Kościół katolicki w Polsce 1918-1990. Rocznik statystyczny. Warszawa.
Jarmoch, E., Zdaniewicz, W. (1991) “Księża diecezjalni”, w L. Adamczuk, W. Zdaniewicz (red.) Kościół katolicki w Polsce 1918-1990. Rocznik statystyczny. Warszawa.
Jaroń, J. (1991) “Seminaria i katolickie szkolnictwo”, w L. Adamczuk, W. Zdaniewicz (red.) Kościół katolicki w Polsce 1918-1990. Rocznik statystyczny. Warszawa.
Kaliski, B. (2008) “Walka władz o pełną laicyzację szkolnictwa na przykładzie szkół archidiecezji gnieźnieńskiej”, w K. Białecki (red.) Władze wobec Kościołów i związków wyznaniowych w Wielkopolsce w latach 1945-1956. Poznań.
Kaźmierczak, P. (2009) Klub Inteligencji Katolickiej w Krakowie w latach 1956-1989. Kraków.
Kołodziejczyk, A. (2008) “Bolesław Piasecki i jego idea”, w S. Bober (red.) Komu służył PAX. Materiały z sympozjum „Od PAX-u do Civitas Christiana” zorganizowanego przez Katolickie Stowarzyszenie Civitas Christiana, 30-31 stycznia 2008 roku. Warszawa.
Konopka, H. (1997) Religia w szkołach Polski Ludowej. Sprawa nauczania religii w polityce państwa (1944-1961). Białystok.
Kosiński, K. (2014) “Religianctwo”. Napięcie między ideologią a religią w świadomości członków i działaczy PZPR”, Polska 1944/45-1989. Studia i materiały 12: 107-203.
Kula, M. (2003) Religiopodobny komunizm. Kraków; Main, I. (2004) Trudne świętowanie. Konflikty wokół obchodów świąt państwowych i kościelnych w Lublinie (1944/1989). Warszawa.
Łatka, R. (2016) Polityka władz PRL wobec Kościoła katolickiego w województwie krakowskim w latach 1980-1989. Kraków.
Łatka, R. (red.) (2013) Pielgrzymki Jana Pawła II do Krakowa w oczach SB. Wybór dokumentów. Kraków.
Mardyła, P. (2014) “Duszpasterska troska Kościoła o wiernych wywodzących się z Katolickiego Stowarzyszenia Młodzieży (1945-1989)”, w C. Kuta, J. Marecki (red.) Duszpasterstwa środowiskowe w latach 1945-1989. Archidiecezja krakowska, ss. 51-75. Kraków.
Marek, Ł., Bortlik-Dźwierzyńska, M. (2014) Za Marksem bez Boga. Laicyzacja życia społecznego w Polsce w latach 1945-1989. Katowice.
Mariański, J. (1991) “Katolicy w strukturze wyznaniowej Polski”, w L. Adamczuk, W. Zdaniewicz (red.) Kościół katolicki w Polsce 1918-1990. Rocznik statystyczny. Warszawa.
Marzyński, S. (1977) “Kościoły warszawskie w ruinie i odbudowie 1939-1945, Warszawa, marzec 1946”, w J. Górski (red.) Odbudowa Warszawy w latach 1944-1949. Wybór dokumentów i materiałów, t. 1. Warszawa.
“Memoriał Episkopatu Polski w sprawie współpracy niektórych duchownych z organami bezpieczeństwa w Polsce w latach 1944-1989” (2006), L'osservatore Romano (wydanie polskie), R. XXVII 9-10(286).
Myszor, J. (red.) (2002) Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945-1989. Pomordowani - więzieni - wygnani, t.I. Warszawa.
Myszor, J. (red.) (2003) Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945-1989. Pomordowani - więzieni - wygnani t. II. Warszawa.
Myszor, J. (red.) (2006) Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945-1989. Pomordowani - więzieni - wygnani, t. III. Warszawa.
Olszar, H. (2013) Duchowieństwo „postępowe” w państwie totalitarnym na przykładzie Wojewódzkiego Koła Księży „Caritas” w Katowicach. Katowice.
Olszewski, D. (1987) “Fenomen polskiego Kościoła. Pobożność maryjna”, Niedziela 6.
Peterman, R. (2006) "Proces brakowania i niszczenia akt organów bezpieczeństwa państwa w latach 1954-1990 na przykładzie województwa łódzkiego", w F. Musiał (red.) Wokół teczek bezpieki - zagadnienia metodologiczno-źródłoznawcze. Kraków.
Piotrowski, M. (2002) "Słomkowski Antoni (1900-1982), rektor KUL", w J. Myszor (red.) Leksykon duchowieństwa represjonowanego w PRL w latach 1945-1989. Pomordowani - więzieni - wygnani, t. I. Warszawa.
"Predvaritel'nyi otchet ob izuchenii pozitsii chlenov partii po otnosheniiu k religii i TSerkvi - noiabr' 1986, shifr VII/78" [Preliminary report on the study of the position of members of a party with respect to religion and the Church - November 1986, cipher VII / 78], ANA, Tsentral'nyi komitet Polskoi ob'edinennoi rabochei partii, l. 312-321.
Ptaszyński, R., Sikorski, T. (red.) (2014) Sensus catholicus. Katolicy świeccy w Polsce Ludowej. Postawy - aktywność - myśl. Studia i szkice. Toruń.
Rosiak, D. (2014) Wielka odmowa. Agent, filozof, antykomunista. Wołowiec.
"Shifr 295/VII-210" [cipher 295/VII-210], Arkhiv Novykh aktov v Varshave (ANA), Tsentral'nyi komitet Polskoi ob'edinennoi rabochei partii, l. 83-85.
Skwara, M., Grajewski, A. (2015) Agca nie był sam. Wokół udziału komunistycznych służb specjalnych w zamachu na Jana Pawła II. Katowice.
Śledzianowski, J. (2008) Ksiądz Czesław Kaczmarek. Biskup kielecki 1895-1963. Kielce.
Śmierzchalski-Wachocz, D. (2004) Partia komunistyczna wobec przejawów wiary katolickiej w swoich szeregach na Środkowym Nadodrzu 1945-1970. Ząbki.
Sobieraj, M. (2015) Między oporem a lojalnością. Działania SB wobec KUL na przykładzie rozpracowania prof. Jerzego Kłoczowskiego. Lublin.
Szczypta-Szczęch, R. (2014) “Działania operacyjne UB-SB przeciwko kard. Stefanowi Wyszyńskiemu”, w J. Marecki, F. Musiał (red.) Niezłomni w służbie Boga i Polski. Komunistyczna bezpieka wobec kardynała Stefan Wyszyńskiego. Kraków.
Torańska, T. (2006) Byli. Warszawa.
Volobuev, V.V. (2013) "Vnutripartiinaia bor'ba v Pol'she i okhlazhdenie sovetsko-kitaiskikh otnoshenii v kontse 1950-kh gg". [Inner struggle in Poland and cooling of Sino-Soviet relations in the late 1950s], in Istorik-slavist. Prizvaniia i professiia. K iubileiu V.V. Mar'inoi. Moscow.
"Wierność. Z prof. dr. hab. Czesławem Strzeszewskim - założycielem Klubu Inteligencji Katolickiej i prezesem Zarządu w latach 1976-1983 - rozmawia Edward Balawajder" (2002), w E. Balawajder (red.) Czesław Strzeszewski współtwórca i świadek katolicyzmu społecznego w Polsce XX wieku. Księga Pamiątkowa. Lublin.
W cieniu Prymasa Tysiąclecia. Z profesorem Romualdem Kukołowiczem rozmawia Piotr Bączek (2001). Warszawa.
Żaryn, J. (1997) Kościół a władza w Polsce (1945-1950). Warszawa.
Żaryn, J. (2005) “Stosunki Państwo-Kościół w czasach posługiwania biskupiego Jana Jaroszewicza (1963-1980)”, Kieleckie Studia Teologiczne IV.
Żaryn, J. (2007) “Ruch pielgrzymkowy na Jasną Górę (1956-1978)”, w K. Kersten (red.) Częstochowa. Dzieje miasta i klasztoru jasnogórskiego, t. 4: Dzieje miasta i klasztoru po 1945 roku. Częstochowa.
Żaryn, J. (2015) "W starciu z komunizmem. Józef Glemp - ostatni z Prymasów XX wieku. Wybrane kartki z biografii", w R. Łatka, B. Szlachta (red.) Polskie wizje i oceny komunizmu po 1939 roku, ss. 419-422. Kraków.
Żaryn, J. (2016) "Początek drogi - główne aspekty polityki wyznaniowej władz Polski Ludowej w pierwszych latach po wojnie", w M. Siedziako, Z. Stanuch, G. Wejman (red.) Dzieje Kościoła katolickiego na Pomorzu Zachodnim, t. I: 1945-1956. Szczecin. [in print].
Zieliński, Z. (2003) Kościół w Polsce 1944-2002. Radom.
Ziółek, J. (1994) “Katolicki Uniwersytet Lubelski w latach 1944-1992”, w M. Rusecki (red.) Księga pamiątkowa w 75-lecie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Wkład w kulturę polską w latach 1968-1993. Lublin.
Żurek, J. (2004) “W obliczu śmierci. Zabójstwa osób duchownych w powojennej Polsce (1944-1989)”, w A. Grześkowiak (red.) Represje wobec osób duchownych i konsekrowanych w PRL w latach 1944-1989, ss. 263-324. Lublin.
Żurek, J. (2009) Ruch „księży patriotów” w województwie katowickim w latach 19491956. Warszawa-Katowice.
Downloads
Published
Issue
Section
How to Cite
Коды статьи
- EDN WTPUYJ
- Тип статьи (РИНЦ) Научная статья (Научная статья)
